Hippe omslagen die de plank misslaan

Romans met een foto omslag. Je moet er van houden. Of het goedkoper is dan een illustrator te vragen, weet ik niet. Misschien is het ook wel een poosje mode geweest. Want ik kom ze meer tegen, bij boeken uit de jaren zeventig.

Van Holkema en Warendorf besloot in 1977 de dertien delen van Sanne van Havelte op die manier uit te geven. Van Hun geheim, dat een eerste druk had in 1934, tot en met Jils roeping, dat voor het eerst verscheen in 1966. Die foto editie zag ik voor het eerst op de boekenmarkt van Deventer, waar een handelaar de hele reeks aanbood, voor € 1 per deel.

Later zou ik ze vaker tegen gaan komen. En elke keer weer, als ik ze nu zie, vraag ik me af: waarom? Sanne van Havelte was een veelgelezen schrijfster. Hoe heeft een uitgever de plank toch zo kunnen misslaan? Een foto als omslag is zo veel meer tijdgebonden dan een illustratie. Het doet al na een paar jaar ouderwets aan. Tekeningen kunnen langer mee. Maar voor wie de inhoud kent: het klopt ook zo heel erg niet.

Deze bijvoorbeeld. Je kunt wel een meisje tegen een oude auto aan laten leunen, maar daarmee is het nog niet meteen Hanna uit Hanna's vlucht, die ergens in de jaren dertig met Bob in nader contact komt en uiteindelijk voor hem kiest. Dit is heel duidelijk een meisje uit 1977, die tegen een Hispano Suiza aangeleund staat. Want dat staat duidelijk op de grille van de auto. Het is dus in elk geval niet zo'n Citroën als die van Bob. Was het nou zó moeilijk om een auto van dat merk te kunnen vinden voor de foto? En waar is Bob zelf, waar is Daantje? Van wie is die hond? Hanna heeft helemaal niet iets speciaals met honden. 

Of deze versie van Het ene talent. Wat heeft het zusje van Tina Turner uit de tijd dat ze nog bij Ike was te maken met Lies Wessels, die niets zo goed kan als een huislijke sfeer om zichzelf heen scheppen, waarmee ze niet alleen haar broer behoed voor verval, maar ook nog de man van het leven weet te vinden? Deze oosterse meid tussen de tropische bladeren slaat de plank volledig mis. Lies gaat de grens niet eens over. Het verhaal speelt zich grotendeels af in de polder, ver van de bewoonde wereld, waar je alleen met een auto je goed kunt verplaatsen. Dit lijkt er totáál niet op. 

Nog eentje dan. De omslag van De rozen van Hofwijck. Het verhaal van Doede, die zijn concentratiekamp verleden probeert te verwerken en daarbij steun krijgt van Annemarie. Wat heeft dat nog te maken met deze sensuele foto, waarin deze dame zich laat verleiden door een nauwelijks zichtbare man? Er is helemaal geen sprake van twee individuen die vrede met zichzelf moeten hebben, voordat ze een relatie met elkaar aan kunnen gaan.

De verhalen van Sanne van Havelte zouden ook in de jaren tachtig nog worden herdrukt. De Zuid-Hollandsche Uitgeversmaatschappij gaf ze uit in omnibussen en dubbelromans. Opnieuw met tekeningen. Moderne tekeningen, die ook weer niet stroken met de inhoud. Maar minder storend dan deze foto omslagen uit de jaren zeventig. Zo gebeurde het niet alleen bij deze boeken. De uitgevers gingen weer inzien dat omslagen toch beter gewoon getekend konden worden. Gelukkig maar.

Het aanschafboekje

Hoe oud het precies is, weet ik niet. Ik schat een jaar of tien. Wel weet ik, dat dit mijn tweede exemplaar is. En dat ik daarvoor nog met een lijstje werkte, dat ik standaard in mijn portemonnee had zitten.

Dit schriftje op A6 formaat vond ik in een rugzak die ik ook al een poosje niet meer nodig had gehad. De rommelmarkt rugzak. Zo'n 15 jaar geleden ging ie minimaal eens per maand mee naar een rommelmarkt. Er zaten altijd wel verkopers tussen met boeken. Exemplaren die pasten in mijn verzameling. Dan was het gauw even een check in het aanschafboekje. Want ik had al veel, maar nog lang niet alles wat ik wilde hebben.

Lijstjes met ontbrekende nummers uit de Witte Raven Reeks, de Juno Pockets en de Iris Reeks. Allemaal met illustraties van Borrebach. De Marjolein-serie en de Vickey reeks. Vele nog niet aanwezige deeltjes uit de Maraboe Flash serie. Het was de bedoeling om het allemaal nog eens in bezit te hebben. Maar dat is niet gebeurd. De rommelmarkt bood steeds minder. We lieten ze links liggen. De rugzak kwam niet meer van de zolder af. En inmiddels was ik zelfs het bestaan van een aanschafboekje al vergeten.

Toch best grappig om weer eens door te bladeren. Wat had ik eigenlijk nog veel te wensen. Daarom werd het natuurlijk ook een boekje in plaats van een enkel velletje papier. En dat eerste boekje, dat verving ik ooit voor dit, omdat er zo veel al was doorgehaald. Boeken die ik had weten te scoren, die dus van de lijst af mochten.

Ik heb na dit tweede boekje nog een poosje foto's van mijn boekenplanken op mijn mobiel gehad. Die checkte ik dan,als ik bij toeval nog eens een boek voor de verzameling tegenkwam. Maar ook die zijn inmiddels verwijderd. Die enkele keer dat ik nu nog iets tegenkom voor weinig geld, waag ik de gok wel, dat ik het nog niet heb. Daar heb ik geen foto's en ook geen boekje meer voor nodig.

Het geheim van de fototrucage

Er staat een prijs in van € 0,50. En ik denk, dat ik er dat op 13 augustus 2010 ook inderdaad voor heb betaald. Volgens mij was het een kringloopwinkel-vondst. Nu ik er iets beter over nadenk, weet ik ook weer, dat het een kringloop vondst was na drie keer in korte tijd voor niets een boekenmarkt te hebben bezocht. Zoals dat steeds vaker gaat. Boekenmarkten met alleen maar troep op de kraam of spullen voor woekerprijzen. Je maakt er toch elke keer een behoorlijke reis voor en om dan alleen maar geconfronteerd te worden met niks, daar word je behoorlijk chagrijnig van. Ik in elk geval.

Maar van zo'n vondst als deze kan ik don ook wel weer heel vrolijk worden. Een Borrebach in de Amstel Hobby Serie dus. Met een titel die tot de verbeelding spreekt. De titels van de hoofdstukken doen dat ook. Dwalen door een wereld van fotografische mogelijkheden, bijvoorbeeld. Of Foefjes met kleurig licht, kleurige schaduwen, rasters en maskers. Of Bijzondere doka-stuntjes. Om maar eens wat te noemen.

In hoofdstuk dertien, dat De charme van de bijzondere fotografie heet, komt de kleine, goedsmakende technische hutspot ter sprake, zoals de schrijver dat in zijn inleiding noemt. Wat hij daarmee bedoelt, laat hij onder meer in een foto zien, die op glanspapier in het boek is afgedrukt. Een zwart wit opname van een zwoel kijkend meisje tegen de achtergrond van een flatgebouw. Voorbeeld van achtergrondprojectie, staat er bij. Een uit het archief gehaalde dia, dat met een gewone huiskamer projector tegen een witte wand wordt geprojecteerd. Een leerzaam tijdverdrijf voor de wintermaanden, terwijl u 's zomers weer voor aanvulling van de diacollectie zorgt.

Dat leerzame tijdverdrijf, daar verdiende de auteur zelf ook zijn geld mee. Als omslag voor de meisjesboeken tekende hij niet alleen, hij stelde ze ook samen met behulp van dia's en modellen. Precies zo als deze dame voor de dia poseert, zo zijn ook zijn omslagen voor uitgeverijen als Kok en Callenbach, in de jaren vijftig en zestig. Zeldzamer dan zijn geïllustreerde omslagen, maar ik heb er toch wel een aantal van. En zo is het circeltje dan weer rond. Er moet ook nog ergens een boek zijn, waarin hij de techniek van het illustreren uitlegt. Dat heb ik tot nu toe nog niet kunnen vinden. Maar ik wil het zeker nog eens zien te krijgen.

Dit fotoboek van Veen is, net als alle andere boeken die van zijn hand bij deze uitgever verschenen, ook weer voorzien van een alfabetische index. Vervolgens nog een lijst van andere titels van Borrebach, die eerder verschenen. Het is al een indrukwekkend overzicht. Als laatste staat er nog een lijstje in van boeken over kamperen en sport, die ook in de Hobby Serie verschenen. Maar die kom ik eigenlijk maar zelden meer tegen. Die van Borrebach wel. Blijkbaar werden ze destijds goed verkocht. En moeten ze nu allemaal weg, omdat de computer zijn technieken allemaal heeft overgenomen. Ik zet ze juist in de kast. Om de nostalgie. 

Dichtbijfotografie: vanaf macro tot portret

Is er ooit een onderwerp geweest, wat de amateur zo aanspreekt als dit, vraagt de schrijver van het wervende tekstje op de achterkant zich af. Het antwoord luidt, in de volgende zin, als volgt: Wie kans ziet, zich de techniek van het dichtbij-fotograferen terdege eigen te maken, vindt hierin een nieuw, zeer uitgebreid terrein waarop hij niet raakt uitgekeken.

De wie is dus blijkbaar een man. Want er staat hij. Maar misschien is dat een algemene aanspreekterm en mogen ook vrouwen kiekjes maken, van dichtbij tot zeer nabij. Hans Borrebach zal er vast geen bezwaar tegen hebben, toen hij deze foto-pocket samenstelde. Een foto-pocket, zo noemt de uitgever dit kleine handzame boekje. Uitgeverij Veen kende een Hobby Serie en een serie met Amstel-Hobby Pockets. En in beide reeksen heeft Borrebach zijn fotoboeken uitgegeven.Veel fotoboeken, zouden het uiteindelijk worden. Als zichzelf en onder pseudoniem op de markt gebracht.

Dit omslag is weer iets anders van stijl en opmaak, dan de andere fotoboeken die ik van hem bezit. Het is goed te zien, dat Borrebach ook ontwerper was. Dit ziet er mooi, strak uit, met slechts twee steunkleuren. De hoofdstukken worden, in duidelijke blokletters in de gele band onderin omschreven. Spreekt zeer tot de verbeelding. Camera en brandpunt, accessoires, filmmaterialen, iedereen weet wat er mee bedoeld wordt. De hoofdstukken zelf zijn in het boekje nog onderverdeeld in alinea's. Steeds een paar alinea's per subonderwerp. En die subonderwerpen zijn dan weer cursief geschreven, waardoor het allemaal nog duidelijker leesbaar wordt. Portretten. Met persoonlijke ingreep. Portretten van mensen en dieren. Brandpunt en opnamehoek. 

Het boek is een centimeter of vijftien hoog en bevat slechts 104 pagina's. Hoe klein ook, het heeft een alfabetisch register, met pagina-aanduiding. Van Aansluitring (tussen-) op pagina 23, 55 tot en met Zwart-wit emulsie (film) op pagina 36. De trefwoorden worden zelfs tussen haakjes nog verder omschreven. In het midden van het boekje zitten een paar zwart / wit foto's op glanzend papier, voorzien van het nodige commentaar. En ook hier, waar nodig, duidelijke schema's. Lijsten van filters en afstandstabellen. Om het geheel te eindigen met een lijst van eerder verschenen werken van Borrebach, bij uitgeverij Veen. En wat er verder zoal in de Hobby-serie en Amstel Hobby Pockets verschenen was.

Toch best een overzichtelijke, duidelijke tijd, de jaren zestig. Als ik dit boekje moet geloven. En schrijver / tekenaar / fotograaf / ontwerper Borrebach zou beslist ook een goede documentalist zijn geweest, als hij had gewild. Want hij weet het allemaal heel overzichtelijk en duidelijk te formuleren en te presenteren. Zodanig, dat je er vijftig jaar later nog steeds met plezier doorheen kunt bladeren.

Het nieuwe fotografieboek voor de jeugd

Jeugd, dat betekent zowel jongens als meisjes. Maar achter in het boek staat te lezen welke boeken er nog meer in de Jongens Hobby-serie zijn verschenen. Niks meisjes dus. Voor jongens alleen. Meisjes kunnen blijkbaar niet fotograferen. Of Borrebach vond van niet. 

Op de keerzijde van de kaft zit een sticker geplakt. F 55, zo staat er. En daar onder: Aangeboden door de directie van de MAASBODE-PERS als prijs voor Uw inzending in de Fotowedstrijd 1955. Rotterdam, oktober 1955. Het boek heeft dus ooit als prijs gediend.

Uw inzending. Als zestien, zeventienjarige jongen werd je blijkbaar gevousvoyeerd, in die tijd. En het moet dus een boek uit de jaren vijftig zijn. En de Maasbode blijkt een van de voorlopers van HP / De Tijd te zijn, iets wat ik niet wist, maar wel zo gevonden had.

Wie Hans Borrebach was, weet ik wel. Een illustrator / fotograaf. En voor wie het nog niet wist, in dit boek staat zelfs een advertentie van zijn bedrijf, op de laatste pagina van dit boek. Studio's Hans Borrebach, Scheveningseweg 82 (hoek Frankenslag) DEN HAAG. Portretten Kinderopnames Modefoto's Technische Foto's Foto-illustraties Reclame foto- en tekenwerk. Telefoon 01700-55.56.57

Over zijn voornaamste inkomstenbron, de illustraties van meisjesboeken, geen woord. Het heeft ook geen relatie met dit boek, vandaar dat hij het misschien achterwege liet. Borrebach zou nog veel meer fotoboeken schrijven, ook allemaal bij uitgeverij Veen, maar deze advertentie ben ik naderhand nergens meer tegengekomen.

Of dit zijn allereerste fotoboek is? Volgens Fotografen.nl is het uit 1951. Dan zou het inderdaad wel eens zijn allereerste boek over fotografie kunnen zijn. In de catalogus van de Koninklijke Bibliotheek kwam ik het boek niet tegen. Misschien is het niet officieel geregistreerd. Hoe dan ook, het is helemaal opgebouwd volgens het stramien dat hij bij de vele andere boeken over fotografie bij Veen ook zou gebruiken. Ook dit boek is Van talrijke foto's en schema's voorzien, vervaardigd door de auteur. 

Behalve een index op alfabet, is er ook nog een lijst van fotopagina's, in Romeinse cijfers. In die tijd was een boek met 'platen' op glanzend papier ook nog bijzonder genoeg om apart te vermelden. Na de foto pagina's volgt nog de inhoudsopgave. Met de zo bekende pakkende titels, hier en daar met aanhalingstekens boven en onder - wat ik al niet eens meer getypt krijg! -  om ze nog extra te benadrukken.

De fotografie als "hobby". Wat er bij de inrichting van een eenvoudige "donkere kamer"  komt kijken. Iets over flesjes en chemische stoffen. Het vergroten in de practijk. In de jaren zestig zou hij elke titel weer apart in een boek gaan behandelen. En de toonzetting iets volwassener maken. Daarom alleen al is dit boek leuk om te hebben. Omdat het een van zijn eersten is, over fotografie. En omdat ik nu weet, wat de uitgeverij nog niet kon vermoeden: er zouden er stapels van geschreven worden, allemaal door Borrebach.

Nog even over die Jongens Hobby serie. Daaruit kun je anno nu goed opmaken, waar de jongens zich voor zestig jaar terug voor interesseerden.  Er is een Spoorwegboek. Een Radioboek. Een Sportboek, een Electriciteitsboek, een Luchtvaartboek, een Chemieboek en een Scheepvaartboek. Bijna allemaal voor jongens. Alleen het fotografieboek en het sportboek is voor de jeugd. Volgens de titel althans.
Wat er voor meisjes te krijgen was? Ik weet niet, of uitgeverij Veen daar titels voor uit gaf. Moet ik me toch eens in gaan verdiepen. Koken, handwerken, knutselen, vrees ik.

Meisjes fotografeerden wel degelijk, in die tijd. De Bezige Bij heeft er een boek voor uitgegeven. Het Meisjesfotografieboek bezit ik ook. Maar daarover een andere keer meer.

Uw eigen fotostudio thuis

Tussen de eerste en de tweede, geheel herziene druk van dit Borrebach - fotoboek zit een jaar of tien. Ik bezit ze allebei. Leuk om ze eens naast elkaar te leggen en te vergelijken.

De eerste druk is uit het  begin van de jaren zestig. Een dame in zwart wit, met een voor die tijd modern kapsel en dito fototoestel. Het is het eerste deel uit de Amstel Hobby serie, zo blijkt. Want op de keerzijde van het schutblad staat: Verder verschijnen in deze serie, waarna er drie titels volgen. Verschijnen, in de tegenwoordige tijd dus. Wat betekent, dat ze nog moeten worden uitgegeven. Anders had er gestaan: In deze serie verschenen eerder: of In deze serie verschenen eveneens:

We zijn zo gelukkig geweest, ook hiervoor de bekende schrijver-fotograaf Hans Borrebach, die in een der grote steden van ons land zijn eigen fotostudio's heeft, te kunnen interesseren, zo vermeldt de wervende tekst het, op de achterkant van het boek. Een der grote steden, der in plaats van van de, ouderwets taalgebruik, ook voor die tijd. Ze bedoelden er Den Haag mee, of, om in stijl te blijven, 's-Gravenhage. Waarom ze er dat niet gewoon neerzetten?

De tweede druk nadert de jaren zeventig. Je hoeft het boek niet eens in te kijken om te zien dat de tijd en daarmee Borrebach is veranderd. Deze druk heeft een opvallend rood omslag, een kleurenfoto van een dame die zich wijdbeens in een rode panty door een heer van onder af laat fotograferen. Opnieuw de knipoog naar de erotiek, die de schrijver met zijn eigen fotostudio's steeds vaker in zijn boeken stopte. Het lijstje met andere werken, dat op deze keerzijde staat, is heel wat groter. En allemaal van dezelfde auteur, bovendien.


Hans Borrebach zou een hele lange lijst met fotoboeken maken, bijna allemaal uitgegeven door uitgeverij Veen. In de Hobby serie. Soms herziene herdrukken van eerder uitgegeven werk, zoals dit. Dan was de schrijver van mening, dat het boek te gedateerd was, en maakte hij een nieuw boek. Soms ook met een verdere uitwerking van een specifiek onderwerp binnen de fotografie.

In de tweede druk staan enkele zwart wit foto's op glanzend papier. In de eerste druk niet. Die bevat slechts een paar tekeningen om het verhaal duidelijker te maken. Waaraan je ook kunt zien, dat het steeds eenvoudiger werd om boeken te drukken, die er toch steeds beter uitzagen.

In beide drukken gaat het, in iets andere bewoordingen, over de techniek, het gebruik van statief, reflectoren, het bepalen van scherpte, portretten, kinderfoto's en truc-foto's. Er wordt bij kleuren gesproken over het gebruik van blauw en rood, waarbij rood bijzonder aardig is in het geval van een paar fris aangezette lippen. Ja, er wordt ook gesproken over fascinerende vrouwenkopjes, die het zo aardig doen voor de lens. En dat kleine schoonheidsfoutjes verholpen kunnen worden. Zo kan de fotograaf best van zijn model verlangen, dat de adem wordt ingehouden, zodat de maagstreek wat minder zichtbaar wordt. Met andere woorden: buik inhouden, anders is het geen gezicht voor de foto.

Beide boeken hebben ook een alfabetische index. Een die in de eerste druk loopt van achtergrond tot zekeringen (elektr.) en in de tweede druk van absoluut nulpunt tot zijdelingse straling. Waarmee duidelijk wordt, dat de tweede druk inderdaad uitgebreider is dan de eerste. Achterin de eerste druk staat een prijslijst, die bij de tweede druk ontbreekt. De prijslijst maakt een onderscheid in Amstel- Hobby-serie en Hobby-serie. De boeken die er in verschenen zijn kosten respectievelijk 2.50 of 3.90 en meer per stuk. De boeken uit de Hobby serie bezit ik ook, voor een groot gedeelte. Deze zijn luxer uitgevoerd.

Blijkbaar wilde de uitgever met de nieuwe Amstel-Hobby-serie een nieuw publiek aanspreken. Of 2.50 voor een hobbyboek veel was, in het begin van de jaren zestig, dat weet ik eigenlijk niet. Je zou het tegenover de prijs van een alledaags artikel moeten zetten. Een brood of zo. Maar ook dat weet ik niet meer. Want ik zou pas tien jaar later geboren worden.

Handboek voor de smalfilmer

Dit is met recht een 'toen boek'. Nog een beetje meer dan de vele fotografieboeken van zijn hand. Han Herckenrath is namelijk een pseudoniem van Hans Borrebach, dat hij, zo zei hij eens, 'alleen maar had gebruikt, om de markt niet vol te gooien met één naam.'

Handboek voor de smalfilmer begint met een stukje aardige theorie. Over de geschiedenis van de smalfilm, van oorsprong de benaming voor 16 mm film. Het hoofdstuk heet 'Levendige opneemtechniek' en de schrijver geeft en passant ook nog zijn persoonlijke visie: het filmen is vooral voor de filmer opvoedend en men krijgt er op de lange duur allerlei kostelijke eigenschappen bij. Dat leest als een zin uit een meisjesboek. Net als films die iets te betekenen hebben, films die ook zonder geluid duidelijke taal laten horen en films die de beschouwer op een of andere wijze tot in het diepst van zijn gevoelens beroeren.

De toon is gezet. Maar een beetje waar is het wel. Ik heb een aangetrouwde oom gehad, die amateurfilmer was. Veel van de mensen, die hij eens gefilmd heeft, zijn nu oud of leven niet eens meer.  Toch kunnen we het nog steeds terugzien. Dat heeft inderdaad iets met duidelijke taal en gevoelens beroeren van doen. Daar wil ik eerlijk in zijn.

Van gekochte titelletter tot getekende titel is een tot de verbeelding sprekend hoofdstuk. In die tijd waren er nog geen computers, waarmee je in het beeld eenvoudig een titel kon plakken. Je kon er een titelapparaat voor kopen, of zelf neergelegde letters filmen. Iets als fade out bestond nog evenmin, daarvoor moest je verloopfilter hebben. Een gemeen goedje, want het kon zowel je kleding als het tafelkleed bederven. Je moest er dan ook glazen maatbekers en trechters voor gebruiken.

Er is een hoofdstuk over het zelf monteren van je film. Dat betekende toen letterlijk de film knippen en plakken. Daarom was het raadzaam veel meer te filmen dan je nodig had, beter te veel dan te weinig. Want je kon altijd nog knippen. Voordat je daarmee aan de slag ging, bekeek je eerst je film door een soort miniprojector, die viewer heette. Je moest er bij dat knippen wel op letten, dat heden en verleden logisch in elkaar over bleven lopen, dat het geen houterig geheel werd. Borrebach geeft er een aantal foefjes voor, die hij met voorbeelden illustreert. ... en net als ze zich om wil draaien vervloeit de scene naar een shot uit het heden. Een andere Eva komt er voor in de plaats met een lach die sprankelt van levenslust en tintelend zonlicht, dat zich duizendvoudig weerkaatst in de waterdruppels op haar huid. 

Waarmee Borrebach verkapt maar weer eens zijn voorkeur voor het vrouwelijk (naakte) schoon uitsprak. Dat deed hij ook in zijn fotoboeken, in talloze illustraties voor meisjesboeken en als schrijver van diezelfde meisjesboeken.Ook dit boek is leuk om te hebben, bevat veel technische informatie en, voor wie iets meer over de persoon achter de schrijver wil komen, ook de nodige leuke dingen. Foto's van elegante dames achter een filmviewer, terwijl zoiets toch echt mannenwerk was. En natuurlijk, ook in dit boek een kleurenopname van een dame in bikini. Met deze keer als excuus: een uitleg van de begrippen medium shot en medium close up. Alsof je zoiets niet met een abstract tekeningetje zou kunnen doen. Grappig.

Alles over dia's

Schema's, tekeningen, kleuren- en zwart-wit foto's van de auteur, aldus de ondertitel. Alles over dia's. Die  lantaarnplaatjes, naar bestaande zwart-wit negatieven, zoals Hans Borrebach het in het eerste hoofdstuk omschrijft, die bijna net zo oud als de fotografie populair is. Mooie beeldspraak.

Vroeger in zwart-wit, thans in natuurlijke kleuren. De verschillende fabrikaten zijn in hun soort alle even goed. De oorsprong vorm van de kleurenfotografie. Wat doet de onderbelichting? Cursief gedrukte vragen, die in de daarop volgende alinea's worden beantwoord. En dat blijft zo. Een opmerking, een vraag, gevolgd door een antwoord.

Hoofdstuk 2 heet Kleuren veroveren de wereld in steeds sterkere mate. Daarin worden vragen gesteld en beantwoord als De lastige, gemakkelijke aanpassing van het menselijk oog, Het (zichtbaar) spectrum en 'Anders dan anders' wordt de basis van uw fotografie.

De hoofdstukken die volgen zijn Classificering der camerasoorten, Zien en vastleggen der kleuren, Het ideale dia, Dia en belichting, Zwemen, filters en contrast. Er volgen nog wenken over hoe je dia's opbergt, inraamt en bewaart. Praktijkwenken, Bekijken en projecteren en tot slotte Geperfectioneerd projecteren.

Het leest bijna als een roman, of een dichtbundel. Met een paar gekleurde afbeeldingen op glanzend papier, voorzien van omschrijvingen als Wie is uitgekeken op onderwerpen-van-alle-dag, speurt naar meer exclusieve dingen. Dit is er één van. Een schilder, die bovenop het dak van z'n woonauto een overzicht schildert van St. Tropez. Filmsoort: Gevacolor R 5 op 120-spoel. Ontwikkeld aan de Gevaertfabrieken te Mortsel (Antwerpen). Filter: Pola. Tijd van de dag: In het late middaguur.

Alles over dia's was in de jaren zestig een handig hulpmiddel voor mensen, die graag fotografeerden en er het geld voor over hadden om daar dia's van te maken. Want het was niet goedkoop, dia's maken. Veel werd het daarom niet gedaan. Toch wordt daar geen melding van gemaakt, in het boek. Hans Borrebach ging er gewoon van uit, dat mensen die dit soort boeken kochten, bereid waren veel geld in hun hobby te investeren.

De dia was eens populair, maar is inmiddels al wel vijfentwintig jaar uit de tijd. Fotografie nog niet. In tegendeel. Maar van de digitale mogelijkheden zou Borrebach nooit iets meekrijgen. Gelukkig maar. Het maakt zijn hele oeuvre op dit gebied praktisch overbodig. Wat toen vooraf moest worden bepaald voor een goed resultaat, kan nu allemaal na afloop. Vroeger viel er weinig te herstellen aan een eenmaal gemaakte opname. Dat is nu wel anders.

Fotograferen bij nacht

De omslagfoto werd enige tijd na de officiële zonsondergang en dus bij schemerdonker vanaf de Scheveningse Pier in de richting van het Kurhaus gemaakt, aldus de keerzijde van het titelblad. Met het normaalobjectief, bij een tijd van 8 sec. op f11 en natuurlijk vanaf statief. Het scherptestelpunt ligt ongeveer 20-30 m vóór de camera - dit om verzekerd te zijn van een zo gunstig mogelijk verdeelde scherptediepte.

Gedetailleerde informatie, eerst over de locatie, dan over de techniek. De schrijver / illustrator Hans Borrebach was geboren en getogen in Den Haag en bovendien een fotograaf die van een van zijn hobby's een van zijn beroepen had gemaakt. Want naast schrijven, illustreren en fotograferen werkte hij ook nog een tijd lang in de reclame en had hij zijn eigen schoonheidsstudio.

'Fotograferen in de nacht' is een van zijn vele fotostudie boeken, die verschenen bij uitgeverij Veen. Het bevat technische informatie, overzichtelijk gerubriceerd, met vele tabellen, een duidelijke hoofdstukindeling en een uitvoerig register. Om het allemaal nog wat levendiger te maken, zijn er ook diverse foto-illustraties toegevoegd, afgedrukt in zwart / wit en kleur, op glanspapier. Die foto's geven een aardige indruk van de wereld waarin de schrijver zich graag bevond.

Een foto van een ANWB bord, in het donker. Met aanduidingen naar Den Haag Centrum, Kijkduin, Hoek van Holland, Boulevard, Utrecht en Haarlem. Bij Borrebach om de hoek genomen, zijn huis stond aan de Scheveningseweg in Den Haag. Er is een foto van een der feeërieke fonteinen op het Parijse Place de la Concorde, met op hetzelfde blad de Scheveningse Pier. Ook zo kan deze mooi zijn! Close ups van winkels en winkelend publiek en uiteraard ook vrouwelijk naakt, met als excuus: zo werkt de vakman met zijn studioflitser.

Behalve veel technische informatie over opnamen bij schemering, flitsen en belichting, worden er ter loops nog een paar adviezen gegeven. Dat je toestemming moet vragen bij fotograferen in schouwburg, theater, circus, bij striptease - jawel, alweer de naakte voorkeur - en zelfs in een dierentuin. Begrijpelijk als u de grond van de verschillende gevaren, de bescherming van de privé sfeer, de problemen die de auteurswet geeft en verdere redenen kent. Waarbij het vervolgens meteen even reclame maakt voor zijn boeken over de model- en figuurfotografie. Van deze boeken is een overzicht achterin opgenomen.

Het boek sluit af met een persoonlijk nawoord. Het is mijn vurigste wens, dat de lezer die daar straks een fascinerende tijdsbesteing in zoekt er aan de hand van de tekst keer op keer in kan slagen. Want fotograferen bij schemer en na het invallen van het duister is niet zo simpel als het fotograferen bij dag. zo schrijft Borrebach. Dat was in de jaren zestig. Het zou nog ruim dertig jaar duren voor de digitale fotografie zijn intrede deed. En daarmee al dit soort boekjes overbodig maakte. Maar ze zijn leuk voor de heb. En je haalt er nog wel eens wat uit, wat je ook nu nog gebruiken kunt.

Kleurenfoto ABC

Speciaal voor hen die in kort bestek alles over het fotograferen met kleurenfilms willen weten, zo begint de tekst op de achterkant. Het waren de jaren zestig en zoiets als foto's maken in kleur was in die tijd nog uitzonderlijk. Want duur. Daar moest je eigenlijk wel een boekje over bezitten, voor je je daar aan waagde.

Kleuren beheersen en verrijken ons leven, aldus schrijver en 'kleurenspecialist' Carl Bondam al direct in het eerste hoofdstuk.Onze fotohobby geeft pas dan de gezochte ontspanning als men haar de vrije teugel laat - maar zich wel aan de gedragsregels stoort zodra het om een eerlijke kopie van de werkelijkheid gaat.
Ja, de schrijver wist veel van kleuren. Vermiljoenrood, bijvoorbeeld. Dat plaatst zich meer op de voorgrond dan welke kleur ook. Rood moet dus nimmer als dominerende achtergrond worden gekozen, omdat dan het object op het voorplan verbleekt. Voor blauw en blauwviolet geldt het omgekeerde. Ze zullen zich, vooral op een warme zomerdag met de horizon versmelten.

Hij wist waar hij het over had. Carl Bondam, alias Hans Borrebach had zijn brood lang verdiend als illustrator en had zijn opleiding als reclametekenaar gehad. Toen men zich minder voor zijn tekenwerk ging interesseren verlegde hij zijn terrein naar de fotografie. En met succes. Er verschenen meer dan dertig fotografieboeken. Uitsluitend bij uitgeverij Veen. Veel onder zijn eigen naam, soms ook onder pseudoniem. Zodat het leek dat niet de hele markt werd volgegooid met een en dezelfde naam, zo zei hij het ook zelf.

Een goed lezer herkent hem er toch wel in, ondanks die andere naam. Technische verhalen en tabellen, naast een opname van een blote dame. In zwart wit. Grappig, aangezien het boek juist de kleurenfotografie promoot. Er staat een foutentabel in met oorzaak en mogelijke oplossing voor een volgend keer. Handig. In veel gevallen wordt tevens verteld of het op de opname zelf nog te herstellen is.

Carl Bondam schrijft nog een stukje tot besluit. Hij wenst al zijn lezers de komende zomer goed licht en veel zon en voor de aanstaande winter succesvol experimenteren bij kunstlicht. Geweldig toch, zo'n slotzin. En dan, helemaal aan het einde nog een verantwoorde index, van Absolute temperatuurschaal via Lensas prestatie naar Zwart-wit fotografie.

Lang leve de jaren zestig. Toen er nog niets digitaal te herstellen viel en we alles nog zelf moesten bedenken. 

Kleurenfoto ABC was niet het eerste fotoboek van Hans Borrebach. En zeker ook niet het laatste wat verscheen. Wordt vervolgd dus.

Vuistregels voor het veilig fotograferen

Niet alleen hij of zij die pas met fotograferen begint, maar ook de gevorderde amateur heeft zo af en toe behoefte aan een ruggesteuntje. De fotopocket "Vuistregels voor het veilig fotograferen"is dan ook bedoeld om ieder die voor zijn plezier fotografeert de soms hoognodige ruggesteun te geven. In dit boekje zijn een groot aantal vuistregels verzameld met een verduidelijkende, bindende tekst. Het is alles bij elkaar een gecomprimeerde, doch complete handleiding geworden die heel het terrein van de fotografie bestrijkt. Een waardevol naslagwerkje, waarin een schat van belangrijke gegevens werd verwerkt en waaraan u veel zult hebben.

Kopen dus, dat onmisbare boekje van schrijver - auteur - fotograaf - illustrator Hans Borrebach. Een pocket van 102 pagina's, compleet met index op alfabetische volgorde. Met foto's en schema's van de auteur. Hoofdstukken over De moeilijke formaatkeus, Wat we van onze camera mogen verlangen, Meten en weten. Over hoe Het hoogste uit camera en film te halen en Van flitslamp tot flitsbuis. Aan de hoofstuktitels heeft het niet gelegen. Die sporen aan tot lezen en kopen. Originele omslag ook.

Elke vuistregel heeft een icoontje en valt daardoor snel op, tussen de tekst.
In de fotografie heeft een goede koop meer met verstandelijk overleg dan met aanschafprijs te maken, is zo'n vuistregel. Waarna er nader wordt ingegaan op persoonlijke eisen en voor- en nadelen van verschillende formaten. Vervolgens een duidelijke tabel met verschillende kenmerken en eigenschappen.
Fotograferen wordt niet alleen duur door het nodeloos verprutsen van filmmateriaal maar vooral door een verkeerde formaat- of camerakeuze, is er ook een. Waarna dieper wordt ingegaan op lenstypen en brandpunten, gevolgd door een duidelijke tabel.

Wie een foto-onderwerp van voor tot achter scherp wil krijgen, stelt in op 1/3 tussen voor- en achtergrond.
Terwijl een zwart-wit foto pas uitdrukkingsvol wordt bij de gratie van contrasten, is dit bij kleur niet het geval. Daarbij streeft men in tegendeel tot verzachting van de contrasten.
Een goede soft-focus filter geeft weektekening zonder de eigenlijke scherpte aan te tasten. Overdrijf nooit. Vooral niet in de keus van het corrigerend kleurfilter.

Zo stuit je, al bladerend, op vuistregel na vuistregel. Je leest ze ongemerkt allemaal. En vervolgens ben je nieuwsgierig naar de uitleg. Dus je leest verder. Ten slotte heb je het hele boekje uit. Slim bedacht, slim geschreven. Of Borrebach dit zelf bedacht heeft? Het schrijven zal hem niet veel moeite gekost hebben. Hij schreef immers fotoboeken aan de lopende band. Veel van zijn andere boeken waren omvangrijker en voorzien van foto's. Daarom waren al die andere boeken zo veel duurder, dan dit zwart wit exemplaar op grauw papier. Het is vast heel goed verkocht. Want voor iedereen betaalbaar.

Handboek voor de modelfotografie

Wie kan beter en plezieriger over de modelfotografie schrijven dan een man die niet alleen z'n fotografenhart een het fotomodel verloor, maar zich daarnaast ook als colorist - ontwerper van omslagen, illustrator en kunstschilder - meer op het artistieke vlak aan de uitbeelding van vrouwelijke jeugd en charme heeft gewijd. Vlug geraden...

Een wervend begin van de omslagtekst van het Handboek voor de modelfotografie. De auteur er van is Hans Borrebach. Beter was het geweest, om over hem te melden, dat hij vanaf de jaren twintig zeer actief bezig was geweest met het maken van boekillustraties. En dat de heren uitgevers, het waren ondertussen de jaren zestig, intussen wel waren uitgekeken op die zwierige prenten, die steeds slordiger werden afgeleverd en bovendien steeds pornografischer leken te worden.

Ja, Hans Borrebach had een buitengewone belangstelling voor het vrouwelijke geslacht. En met de jaren werden de opvattingen moderner en durfde hij er steeds meer mee naar buiten te komen. Ja, hij was fotograaf en illustrator en ja, hij had oog voor schoonheid. Dit handboek werd door zijn vrouw in een interview ooit een excuus voor een seksblaadje genoemd. Bestemd voor mannen die zoiets niet durfden te kopen en dus maar een fotoboek kochten. Daar stonden immers ook lekkere wijven in.

Of ze lekker zijn, op de foto, dat weet ik niet. De bijschriften laten in ieder geval niet veel te wensen over. 'Men moet er niet alleen een figuur, maar vooral flair voor bezitten. Over zoiets als lensvrees praat ik niet eens.' 'Hoe knapper het meisje des te eenvoudiger de hulpmiddelen waarmee men fotografeert'.

Natuurlijk staat er ook een heleboel in over techniek, belichting, retouche en make up. Er is een register, waardoor het met recht een handboek te noemen is. Hans Borrebach zou in de jaren zestig een omvangrijk oeuvre aan foto handboeken schrijven. Deze werden allemaal uitgegeven door Veen. Het merendeel van deze boeken bezit ik ook. Omdat ik van fotograferen hou, maar bovenal Hans Borrebach spaar. Wordt vervolgd, dus.